مؤلفه هاي اخلاق اسلامي چيست؟
تاریخ انتشار : شنبه ۹ دی ۱۳۹۶ ساعت ۱۶:۵۳
در علم اخلاق،‌ چند بحث کلي وجود دارد که به حق مي توان اين مباحث را مؤلفه هاي مهم اخلاق ناميد.
مؤلفه هاي اخلاق اسلامي چيست؟
 
به گزارش پایگاه خبری ایرانی اسلامی:
۱- يکي از اين مباحث و نقاط برجسته در اخلاق اسلامي،‌ بحث کمال و سعادت است. از آن جا که سعادت انسان با جهان بيني او در ارتباط است،‌ در اخلاق اسلامي دومسئله مبدأ‌ و معاد در سعادت بسيار مهم مي نماياند. به عبارتي در اين مکتب نمي توان سعادتي منهاي اين دو امر در نظر گرفت.
بنابراين نظام اخلاقي اسلام از نظر اعتقادي بر اين دو اصل بنا مي شود. ۱- رابطه انسان با مبدأ( هستي انسان کاملاً وابسته به خداوند بوده و خداوند به تمام معناي کلمه «‌رب» انسان است.۲- رابطه انسان با معاد( زندگي انسان منحصر به دنيا نيست بلکه زندگي واقعي او آن چنان گسترده است که زندگي دنيا در برابر آن قطره اي به حساب نمي آيد).(۱)
اسلام و ساير مکاتب مفهوم سعادت را يک مفهوم مقايسه اي مي دانند و به معناي دوام لذت و يا دوام نسبي لذت است و حتي مکاتب مادي نيز در زمينه سعادت دنيوي همين تفسير را دارند. با اين تفاوت که مکتب اسلام بر اساس ايمان به جهان پس از مرگ،‌ از وجود لذايذ و آلام ديگري نيز خبر مي دهد و در مرحله نخست،‌ لذت دائمي و جاوداني آخرت را معرفي مي کند.(۲)
کوتاه سخن اين که دين اسلام کمال و سعادت و رستگاري را در قرب الهي مي داند. قرب الهي داراي مراتب بوده و لذتي که از قرب الهي حاصل مي شود هم پايدار و هم بسيار غني و با کيفيت است.
۲- مؤلفه مهم بعدي در اخلاق اسلامي استناد به وحي در تفسير واژه هاي « خوب، بد، بايد و نبايد»‌ است. در يک ديد کلي «‌ هر چه ما را به سعادت برساند خوب است» و همه مکاتب در اين قضيه اتفاق دارند. اما آن چه مهم است اين است که مصاديق اين خوبي چيست؟ جواب اجمالي اين است که با توجه به پيچيدگي و ابعاد گوناگون انسان، تشخيص راه وصول به سعادت،‌ فقط با تکيه بر دانش بشري ممکن نيست و براي رسيدن به مصاديق حقيقي رسيدن به سعادت بايد دست به دامن دانش فرابشري و وحي نيز شد. اصولاً‌ تمام احکام ارزشي (خوب و بد) و احکام الزامي (بايد و نبايد) در راستاي همين اعتقاد يعني استناد به وحي تعريف ميشود.
۳- يکي ديگر از مؤلفه هاي مهم اخلاق اسلامي بحث«‌ نيت و انگيزه»‌ است. مکاتب اخلاقي ديگر توجه خود را به فعل اخلاقي معطوف داشته و از نيت و انگيزه عمل غافل شده اند. تنها مکتب اخلاقي کانت به بحث نيت پرداخته است البته «نيتي که کانت ملاک ارزش قرار مي دهد نيت اطاعت حکم عقل و احترام به قانون است و اين چيزي متفاوت با نظر اسلام خواهد بود»(۳). اسلام علاوه بر حسن فعلي بر حسن فاعلي نيز تکيه دارد. توضيح آن که يک عمل مي تواند به انگيزه هاي متفاوت انجام گيرد مانند ارضاء عواطف انساني، تأمين نيازهاي مادي خود يا ديگران،‌ شهرت طلبي و...و سرانجام ممکن است انگيزه الهي کسي را وادار به انجام کاري کند و به خاطر خشنودي خداوند اين کار را انجام دهد. در اين صورت است که بنا بر دستور اسلام عملي ارزش مي يابد.
۴- مولفه ديگر فراگيري و جامعيت اخلاق اسلامي است. بنابراين - فراتر از مباني و مبادي- از اخلاق به سراغ حوزه هاي ارتباط انسان مي رويم. از نظر عقلي اين ارتباطات در چند حوزه مي تواند باشد. ۱- ارتباط با خداوند( اخلاق بندگي) ۲- ارتباط با خود(اخلاق فردي) ۳- ارتباط با انسان هاي ديگر(اخلاق اجتماعي) ۴-ارتباط با طبيعت( اخلاق محيط زيست)
مؤلفه ها و فضايل مربوط به هر حوزه با هم تفاوت دارند البته همه بخش هاي اخلاق بايد در نهايت به يک هدف ختم شوند و آن هدف،‌ قرب الهي است. حوزه هاي فردي، اجتماعي،و محيط زيست، اگر در راستاي کمال نگريسته شده و قرب آور باشد، به تزکيه که همانا وسيله اي براي رسيدن به قرب الهي است منتهي مي شود. تزکيه آن قدر در اخلاق اسلامي مهم است که تنها در يک جاي قرآن کريم– سوره شمس- يازده سوگند پياپي آمده و در ادامه قسم ها در اين سوره مبارکه،‌ خداوند سبحان در صدد بيان اهميت تربيت نفس و خود سازي اخلاقي برآمده است.
علم اخلاق در صدد آراستن انسان به فضايل و پيراستن وي از رذايل است تا حدي که صفات پسنديده در انسان به صورت ملکه در آيد. در اخلاق بندگي فضايلي مانند توکل، توبه،‌ تفويض، اعتماد به خدا و ... مطرح است. در اخلاق فردي صفاتي مانند صبر،‌ شجاعت، ثبات، صفاي ذهن،‌ تحفظ و ...موجود مي باشد. از فضايل اخلاق اجتماعي مي توان کرم،‌ ايثار،‌ مواساة، برادري،‌ حسن معاشرت،‌ عدالت و ... را نام برد. در اخلاق محيط زيست صفات احترام به طبيعت،‌ نگاه داري آن،‌ برخورد پسنديده با حيوانات و ... به چشم مي خورد. وظيفه علم اخلاق آراسته شدن به اين فضايل پسنديده و دور شدن از رذايلي است که در مقابل اين فضايل قرار دارد.
۵- نکته ديگر در آشنايي با اخلاق اسلامي و مؤلفه هاي آن،‌ آشنا شدن با مکاتب اخلاقي متفاوت و رويکردهاي مختلف به اخلاق است. در اين ميان مي توان مکاتب اخلاق فلسفي،‌ اخلاق عرفاني،‌ اخلاق نقلي و اخلاق تلفيقي را نام برد. براي آشنايي با اين مکاتب و کتاب هاي اخلاقي مختلف مي توانيد به کتابشناخت اخلاق اسلامي،‌ انتشارات دفتر تبليغات اسلامي مراجعه کنيد.
اگر بتوانيد با مشورت يكي از اساتيد، در زمينه معارف ديني، به يك سير مطالعاتي دست پيدا كنيد و به ترتيب و نظم از مجموعه آثار شهيد مطهري استفاده ببريد پسنديده و زيباست. زيرا كتب آن شهيد بدون استثناء مفيد و ارزشمند است و در گسترش و تعميق معارف ديني تان كمك خواهد كرد. علاوه بر آن از «سلسله دروس انديشه هاي بنيادين اسلامي» كه توسط مؤسسه آموزشي - پژوهشي امام خميني انتشار يافته است و از غناي خوبي برخوردار است مي توانيد بهره مند شويد
کتاب فلسفه اخلاق شهيد مطهري را نيز حتما مطالعه نماييد. در ضمن کتاب اخلاق اسلامي دانشگاه ها نيز براي آشنايي با اخلاق اسلامي بسيار مفيد است.
تا اين جا پاسخ ما بر اساس اين بود که منظور شما از اخلاق اسلامي،‌ علم اخلاق باشد اما اگر منظور شما از اخلاق اسلامي،‌ صفات پسنديده يک مؤمن است. بايد گفت که مؤلفه هاي مهم اين اخلاق، بهبود رابطه با خدا،‌ ديگران و خويشتن است. فضايل برتري که در اين ميان مي توان نام برد تقوا و پرهيزکاري(‌ اخلاق بندگي)،‌‌ اخوت وبرادري(‌ اخلاق اجتماعي)‌ و کرامت انساني (‌ اخلاق فردي)‌ است. البته اين فضايل منحصر به حوزه هايي که ذکر شد نمي گردند اما اين تقسيم بندي بر اساس ارتباط بيشتر اين فضايل با اين حوزه ها است.
در انتها ياد آور مي شوم که اگر ما در فهم پرسش شما دچار اشتباه شده ايم در پرسش بعدي خود،‌ سؤال را دقيق تر بيان نماييد. با تشکر فراوان از ارتباط شما با پرسمان
پي نوشت ها:
۱- ر.ک اخلاق در قرآن، آية الله مصباح، ج۱، ص۱۰۰
۲- ر.ک اخلاق در قرآن، آية الله مصباح، ج۱،ص۱۰۳
۳- ر.ک اخلاق در قرآن، آية الله مصباح، ج۱،ص۱۱۳

مطالعه بيشتر:
- معراج السعاده، ملا احمد نراقي
- خودشناسي براي خودسازي، مصباح يزدي
- اخلاق در قرآن ، مصباح يزدي، ۳ جلد
- تهذيب نفس، ابراهيم اميني
- کتاب هاي استاد محمد شجاعي
- کتاب هاي شهيد آيت الله دستغيب شيرازي
- - بحران هويت، محمد رضا شرفي
- نيروي چهارم زندگي، محمد رضا شرفي
- معجزه اراده، انتشارات انجمن اولياء و مربيان
- اوج بلوغ، ع. ص
- خودسازى يا تزكيه نفس، ابراهيم امينى
- خودسازى، شهيد باهنر
- خودسازى، محمد يزدى
- جهاد با نفس، ج ۳، حسين مظاهرى
- نقطه هاي آغاز در اخلاق عملي آيت الله مهدوي كني
کتاب هايي که در مورد سرگذشت و شرح زندگاني بزرگان دين و انسان هاي برجسته مي باشد مثل:
الف. سرگذشت هاي ويژه از زندگي امام خميني
ب. سلوک معنوي، شرح زندگي حضرت آيت الله بهاء الديني
ج. فريادگر توحيد، شرح زندگي حضرت آيت الله بهجت
د. فضيلت هاي فراموش شده، شرح زندگي مرحوم تربتي

در رابطه با عرفان مطالعه كتابهاي زير مفيد خواهد بود:
- آداب الصلوة , امام خمينى
- چهل حديث ,امام خمينى
- المراقبات , ميرزا جواد ملكى تبريزى
- اسرار الصلوة , ميرزا جواد ملكى تبريزى
- رساله لقاءالله , ميرزا جواد ملكى تبريزى
- رساله لب اللباب , علامه طهرانى
- رساله سير و سلوك بحرالعلوم
- سير و سلوك , يك بانوى ايرانى (مجتهده امين)
- اسرار عبادات , آيت‏اللّه‏جوادى آملى
- عرفان اسلامى , شهيد مطهرى
- نامه‏ها و برنامه‏ها , حسن زاده آملى
- در آسمان معرفت , حسن زاده آملى
کد مطلب: 108918