ضرورت ها و کاستی ها در سبک زندگی اسلامی
تاریخ انتشار : يکشنبه ۱۷ دی ۱۳۹۶ ساعت ۱۶:۳۶
به طور اجمال، منظور از سبک زندگی، نخست سبک زندگی اجتماعی است که همه یا بیشتر مردم یا قشر مؤثری از جامعه بدان عمل می کنند و در رفتارشان منعکس می شود؛ البته عواملی که موجب اختلاف سبک های زندگی می شود، گاهی طبیعی و اقلیمی است و در مواردی طایفه ای، قومی و نژادی و گاهی نیز عوامل دیگری است که از ارزش هایی خاص سرچشمه می گیرد.
ضرورت ها و کاستی ها در سبک زندگی اسلامی
 
به گزارش پایگاه خبری ایرانی اسلامی:
موضوع مورد بحث «سبک زندگی اسلامی» است. ابتدا مفردات عنوان «سبک زندگی اسلامی» پرداخته و بعد به شرح آن می پردازیم. در سبک زندگی اسلامی، مسائلی مورد نظر است که اسلام در آنجا نظر دارد؛ یعنی موضوع هایی که مورد قبول اسلام یا مورد انتقاد، طرد و نفی اسلام است. به عبارت دیگر، این مسائل شأنیت آن را دارد که اسلام دربارۀ آنها اظهار نظر کند. مراد از سبک زندگی نیز این موارد است که قابلیت تقسیم به اسلامی و غیراسلامی دارد.
ضرورت طرح موضوع سبک زندگی

حال سؤال این است که چرا در این شرایط حساس مملکت که بسیاری از عوامل در امور اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و بین المللی مؤثرند، مقام معظم رهبری این عنوان را مطرح، و با دقت و دغدغه ای خاص، پرسش هایی را مطرح ساختند؛ مانند اینکه چرا دروغ در جامعة ما رواج دارد؟ چرا تقلید حاکم است؟ چرا روابط اجتماعی خانوادگی و اختلافات خانوادگی زیاد شده است؟ چرا طلاق زیاد است؟ پیداست که انگیزة ایشان برای طرح این مسئله، نگرانی از رفتارهای اجتماعی است که با بینش ها و ارزش های اسلامی سازگار نیست، و در نتیجه به ضرر جامعه خواهد بود. به همین دلیل، ایشان این مسئله را مطرح کردند تا همة کسانی که به نوعی می توانند برای اصلاح این نقیصه ها، کمبودها و ضعف ها تلاش کنند، احساس وظیفه، و فعالیت بیشتری داشته باشند تا بتوانند از این مشکلات بکاهند.
. روش های پرداختن به موضوع سبک زندگی اسلامی

امکان ورود به این بحث و مشارکت در آن، به دو شکل کلّی امکان پذیر است؛ یکی اینکه فهرستی از مشکلات و کمبودهای اجتماعی ناظر به سبک زندگی را تهیه کنیم و بعد هرکس متناسب با معلومات، موقعیت اجتماعی و تجربیاتش، برای رفع آن مشکل خاص، چاره ای بیندیشد که البته چون همۀ آنها با هم قابل بررسی و اصلاح نیست، باید اولویت بندی رعایت شود؛ یعنی مورادی را برگزینیم که نقش بیشتری در زندگی و سعادت و شقاوت انسان دارند. روش دیگر آن است که ریشۀ این مشکلات را بیابیم؛ یعنی براساس این قاعده که همۀ رفتارهای انسان برخاسته از شناخت و ارزش است، شناخت هایی را که موجب این رفتارها می شود یا کمبود شناخت های درستی که موجب ترک روش های مطلوب می شود، شناسایی کرده و سعی کنیم آنها را در جامعه گسترش دهیم و مردم را با آن معارف بیشتر آشنا کنیم تا سطح زیرین این ساختار محکم شود. از این رو باید براساس شناخت ها، بینش ها و ارزش هایی را که برخاسته از آن شناخت هاست شناسایی و معرفی کنیم و تقریباً به شکل هرم گونه مشکلات و مسائل جزئی موجود در جامعه را دسته بندی کنیم.

برخی از مشکلات شاخۀ خاصی دارد و همۀ اینها در نهایت به یک تنۀ واحد منتهی می شود. این تنه نیز به ریشه هایی متصل است. ابتدا باید این ریشه ها را اصلاح کنیم تا پس از آن، به تدریج، ساقه ها و شاخه ها اصلاح شود و در نهایت میوه ای درست به بار آورد. در واقع، این یک روش تحلیلی و ترکیبی است؛ یعنی باید دلیل عیوب و نقایص را تحلیل و منشأ آنها را پیدا کرده و آن را حل کنیم.

البته هیچ کدام از این دو راه به طور کامل جایگزین دیگری نمی شود؛ به این معنا که اگر تنها بخواهیم روش تحلیلی را برگزینیم و ریشه ها را اصلاح کنیم، زمانی طولانی نیاز است تا تحلیل عقلانی صحیحی ارائه شود. بعد از آن، شناسایی راه هایی برای محکم کردن این ریشه ها نیز به زمان زیادی نیاز دارد.
ضرورت حل ریشه ای مفاسد

البته به این سادگی نیست که بتوان در مدت چند روز یا چند ماه یا حتی چند سال، آن هم در سطح کلی جامعه، ریشه ای را مستحکم کرد. به هرحال، این حقیقتی است که نمی توان آن را نادیده گرفت. برای نمونه، برخی از مشکلات که در سبک زندگی فعلی ما وجود دارد، به مال دوستی و زراندوزی بازمی گردد. این مسئله در شاخه های فرعی مختلفی ظاهر می شود؛ مانند: رانت خواری، رشوه خواری، تقلب، کم کاری، رعایت نکردن انضباط و چیزهایی مانند آنها؛ علت همۀ اینها آن است که می خواهد پول بیشتری نصیبش شود؛ کمتر کار می کند، برای اینکه از وقت کمتر، پول بیشتری دریافت کند؛ تقلب و رانت خواری و... نیز به همین صورت است؛ یعنی منشأ اصلی به زر اندوزی، ثروت اندوزی و حرص باز می گردد. بخشی دیگر از مشکلات به طور مستقیم به ثروت و مال مربوط نمی شود؛ برای مثال، حتی فرد ثروتمند حاضر است مالش را صرف کند تا به چیز دیگری برسد؛ مانند: ریاست طلبی، جاه طلبی، محبوبیت اجتماعی، شهرت طلبی و چیزهایی از این قبیل. اینها نیز یک شاخه ای دیگر است.

اگر ریشه های اصلی را اصلاح نکنیم، به فرض آنکه شاخۀ فرعی را بِبُریم، از یک شاخۀ دیگر سر برمی آورد. برای نمونه، اگر مانع دزدی و رانت خواری فردی شوید، رشوه خواری، تقلب و احتکار را در پیش می گیرد و به هر حال، عشق به مال را باید به گونه ای ارضا کند. تا زمانی که این عشق پابرجاست، اصلاح این سرشاخه نتیجۀ چندانی ندارد. اگر واقعاً به ریشۀ این مفاسد توجه نکنیم و برنامه ای برای اصلاح آنها نداشته باشیم، ریشه کن کردن یا کاهش دادن آنها عملی نخواهد شد.

بنابراین، باید برنامه ای برای روش تحلیلی داشته باشیم. خوشبختانه انبیا و اولیای خداوند این راه را به ما نشان داده اند. نقطه های ضعف و قوت نفس و راه های معالجۀ آن را با دستورهای اخلاقی و فقهی شان بیان کرد ه اند، اما اگر بخواهیم فقط به آن راه اکتفا کنیم و به مسائل خاص نپردازیم، چه بسا تا زمان به دست آوردن راه های اصولی، فرصت از دست برود و تا آن هنگام بیمار از دنیا رفته باشند. از این رو، در کنار آن باید به مسائل خاص نیز توجه کرد و لااقل برای مواردی که اولویت دارند، راه علاجی پیدا کرد.
روش های نرم و عقلایی تغییر

موضوع تحریم کالاهای دشمنان و کفّار، به ویژه لباس، مسئله ای است که در همۀ دنیا وجود دارد و مصلحان جامعه در بسیاری از کشورها و در بسیاری از مقاطع، از همین راه استفاده کرده اند. شاید مهم ترین نمونۀ آن در عصر ما، کاری است که گاندی در هندوستان انجام داد. مبارزۀ گاندی از همین نوع بود که با پیگیری او و ضمیمه شدن عوامل دیگر، در نهایت موفق شد قدرت بریتانیای کبیر را در هندوستان شکست دهد و این کشور مستقل شود. گاندی با همین مبارزۀ نرم و تحریم کالاهای انگلیسی و چیزهایی مانند آن موجب این اتفاق شد. این یک راه موفقیت آمیز است؛ هرچند اسم آن سبک زندگی اسلامی نیست. افراد دیگری نیز در عصرهای گذشته چنین اقداماتی انجام داده اند و به طور نسبی نتایج خوبی هم گرفته اند، اما این یک روش عقلایی است، نه سبک اسلامی؛ یعنی همۀ عقلا می پسندند و می گویند این کار، خوب است. برای عملی شدن این روش، از یک انگیزۀ ملی و ناسیونالیستی استفاده می شود. در همین مثال، گاندی می خواست هندوستان مستقل شود، نه برای اینکه بخواهد مذهب هندوئیسم رواج پیدا کند؛ بلکه برای این که هندوستان از زیر یوغ استعمار انگلیس خارج شود. این یک انگیزة ملی بود. خود او هم نگفت من می خواهم مذهب یا ارزش های خاصی را ترویج کنم؛ گفت ما ملتی هستیم که می خواهیم آزاد باشیم؛ چیزی که در همۀ دنیا یک ارزش پذیرفته شده است. لااقل وقتی آزادی به منزلۀ یک شعار سیاسی مطرح می شود، همه این جنبۀ آن را قبول دارند که نباید زیر سلطۀ دیگری باشند و نباید دیگران بر آنها به ناحق حکومت کنند. پس این یک ارزش عام عقلایی است. البته معتقدیم همۀ ارزش ها می توانند قیود و حدودی داشته باشند؛ به ویژه وقتی با ارزش دیگری تعارض پیدا می کنند. به هر حال، یک ارزش عام عقلایی است و همۀ کشورها برای مبارزه با دشمنانشان، به خصوص مبارزه با استعمار و استکبار جهانی، می توانند از این حس ناسیونالیسم استفاده کنند. وقتی می خواهیم سبک زندگی اسلامی را اجرا کنیم، یک روش این است که با همین انگیزه بگوییم ما ملت مستقلی هستیم و نمی خواهیم زیر سلطۀ دیگران باشیم. ما ایرانی هستیم و فرهنگی دیرپا و سابقۀ تاریخی چند هزار ساله داریم؛ پس باید مستقل باشیم. این یک راه موفق است و در بسیاری از کشورهای دنیا نیز از آن استفاده شده و آثاری نیز بر آن مترتب شده است که ما نیز آن را نفی نمی کنیم.

اما پرسش این است که آیا این روش، استفاده از ارزش های اسلامی برای ایجاد یک سبک زندگی مطلوب است یا اسلامی بودنش لازمۀ دیگری دارد؟ پس از آن، این پرسش مطرح است که اگر دو راه در پیش رو داشته باشیم، یکی با استفاده از انگیزه ها، تعصبات، غرور ملی و حس ناسیونالیسم و دیگری روش هایی که دین و اسلام ارائه می دهد، کدام یک ترجیح دارد؟ چه بسا شما معتقد باشید از راه معارف اسلامی، ارزش های اسلامی و اعتقاد به خدا، قیامت و ترویج آنها استفاده شود و دیگری بگوید از موضوع هایی که بیشتر مردم درک می کنند، استفاده شود؛ زیرا این روش تجربه شده است و در کشورهای دیگر نیز همین کار را می کنند.

در اینجا یک مسئلۀ جدی مطرح است که اکنون در مسائل روزمرۀ اجتماعی و سیاسی خودمان نیز کاربرد دارد و آن اینکه، ترویج گرایش های ناسیونالیستی و ملی گرایی که می تواند منشأ بسیاری از خوبی ها برای کشور باشد و موجب می شود انسان تسلط دیگران را نپذیرد و برای خود شخصیت و هویت ملی و اجتماعی قائل شود، در کنار معارف اسلامی، به منزلۀ ابزاری برای رفع این مشکلات، چه نسبتی با هم دارند؟ آیا این دو ابزار مساوی و هم عرض اند؟ آیا کارآیی یکی بیش از دیگری است؟ ارزش و اهمیت آنها مساوی است یا با هم فرق دارند؟ کدام یک ارزش بیشتری دارد؟ این مسئله به این باز می گردد که بینش ما نسبت به اسلام و معارف اسلامی چگونه باشد و در نهایت اینکه، نگاه مان به هستی و جایگاه انسان در این عالم و فرجام او ـ هم فرجام فردی و هم اجتماعی ـ چگونه است. یک نوع نگرش این گونه است که تنها به زندگی مادی دنیوی و منافع آن توجه کنیم؛ البته لازم نیست خدا و آخرت هم نفی شوند؛ برای نمونه، بعد از انقلاب کارهای عمرانی زیادی در کشور انجام شده و سطح زندگی مردم ارتقا یافته است یا کارخانجات بسیاری تأسیس شده یا پیشرفت های علمی و تکنولوژیک زیادی داشته ایم. اینها نتایج انقلاب، از منظر مادی است. در این نگرش، با اینکه انسان هایی مادی گرا و ماتریالیست نیستیم و خدا و قیامت را قبول داریم، اما این اعتقادات در متن زندگی ما چندان مؤثر نیست و جنبۀ حاشیه ای دارد و نگرش دیگر، اسلام را اصل می داند. این دو نگرش است؛ آیا این دو نگرش در عرض هم قرار دارند یا مساویند یا ضد هم هستند؟ ما این دو را در طول هم می دانیم؛ یعنی اصالت با اسلام است. مسائل مادی و انگیزه های مادی، هرچند خودش اصالت نداشته باشد، می تواند ابزاری برای پیشرفت اسلام باشد، اما توجه داشته باشیم که هدف اصلی آن است. برای مثال، سیدالشهدا (ع) در روز عاشورا به دشمنان خود فرمود اگر اسلام ندارید، لااقل آزادمرد باشید؛ یعنی آزادگی را که یک ارزش انسانی است، رعایت کنید. استفاده کردن از این ارزش، بدین معنا نیست که یا باید خدا را انتخاب کرد یا آزادگی را، بلکه آزادگی در خدمت به اسلام و در راه پیشرفت به سوی اهداف اسلامی است؛ یعنی یک ابزار است. گاهی نیز ممکن است از آن سوء استفاده شود. صدام نیز به سپاه خود می گفت عراقی باشید، برای کشورتان کار کنید و با ایرانی ها بجنگید تا کشورتان آباد شود. او نیز همین حس ناسیونالیستی را تبلیغ می کرد. پس ناسیونالیسم اصالت ندارد، ولی می تواند در شرایطی خاص، برای هدف عالی تر ابزار قرار بگیرد. در این بین نباید فراموش کنیم که هدف آن است و اینها وسیله است و وسیله در حدی که برای آن هدف مفید باشد، مطلوب است. پس اینکه ایرانی گری را به جای اسلام قرار دهیم، پذیرفتنی نیست، اما می توانیم از ایرانی بودن به منزلۀ یک ابزار استفاده کنیم؛ زیرا ما ایرانی ها اسلام را پذیرفتیم؛ اسلامی که سبب سعادت دنیا و آخرت است. این برای ایرانی ها افتخار بوده است که بیش و پیش از دیگران، این دین و حقیقت را پذیرفتند. ما نیز باید همین سبک را ادامه دهیم و آن را در خودمان تقویت کنیم. در این صورت، استفاده از ناسیونالیسم می تواند به مثابۀ وسیله ای برای تحقق هدف عالی تر مقبول باشد.
ضرورت شناخت سبک زندگی اسلامی

نخست باید بدانیم معیار سبک زندگی اسلامی چیست؛ سپس آنچه را که مخالف این سبک زندگی است، اصلاح کنیم. اگر سبک زندگی اسلامی را به درستی نشناسیم، چگونه می توانیم بگوییم این سبک زندگی مطلوب یا نامطلوب است؟ نهایت آن، این است که براساس فرهنگ عام جهانی نظرخواهی کنند و هرچه را اکثریت مردم گفتند، بدان عمل کنند. امروزه بسیاری از مسائل وجود دارد که ما حتی نام آنها را هم با شرمندگی بیان می کنیم، اما در بسیاری از کشورهای دنیا، مراکزی برای ترویج این فرهنگ وجود دارد؛ مانند هم جنس بازی. پس باید مقیاسی برای سنجش سبک زندگی اسلامی داشته باشیم. نخست باید سبک زندگی اسلامی را درست بشناسیم و این مقدور نیست، مگر اینکه باورها و ارزش های اسلامی درست شناخته شود و مورد توجه قرار گیرد. آیا واقعاً ما هم باید دنیازده باشیم یا نه؟ آیا باید در طول ۲۴ ساعت، دقایقی را هم برای دین، آخرت و خدا در نظر بگیریم یا نه؟ حتی گاهی کار به جایی می رسد که از منظر برخی، ارزش های اسلامی تاریخ مند است، یعنی آموزه های اسلامی برای ۱۴۰۰ سال پیش مفید بوده است و امروز تاریخ مصرفش گذشته است، امروز ارزش های دیگری باید در جامعه اجرا شود؛ ارزش هایی که دنیا می پسندد! یعنی آیا ملاک این است که دنیا چه می پسندد؟!
مراحل تحقق سبک زندگی اسلامی

به هر حال، تحقق سبک زندگی اسلامی مراحلی دارد. نخست باید سبک زندگی فعلی مان را مشخص کنیم، بعد سبک زندگی اسلامی را بشناسیم. در ادامه این دو را با هم مقایسه کرده، موارد افتراق را مشخص و برای رفع این افتراق ها تلاش می کنیم. بخشی از این کار مربوط به مسائل معرفتی و شناختی است؛ اول، اثبات اینکه این رفتارها موافق با اسلام یا ضداسلام است. باید این مطلب را به مردم باوراند که برخی کارهایشان با اسلام موافق نیست. دوم اینکه، وقتی این رفتارها موافق اسلام نیست، باید آنها را تغییر داد. باید بگوییم ارزش های اسلامی مطلق و دائمی است، نه تاریخ مند و مربوط به زمانی خاص، بلکه باید همیشه این ارزش ها رعایت شود. این دو مسئله به شناخت مربوط می شود. مسئلۀ سوم، پیدا کردن راهی برای تغییر این سبک است. چه برنامه هایی باید تهیه کرد تا بتوان این سبک و رفتار را تغییر داد. تغییر در رفتار، همیشه معلول شناخت نیست. خودمان بارها مسائلی را تجربه کرده ایم؛ یعنی می دانیم برخی کارها بد است و برای آن دلیل هم می آوریم؛ اما آنها را انجام می دهیم. پس تنها شناخت کافی نیست و باید بررسی کرد که چه عواملی با هم جمع می شوند تا رفتاری شکل گیرد و در جامعه رواج پیدا کند. یکی از این عوامل، مسائل معرفتی و شناختی است، ولی مسائل دیگر آن، به برنامه ریزی عملی جامع نیاز دارد. اگر تنها به یک بخش آن ـ برای مثال گرانی نان ـ بپردازیم، این مسئله حل نخواهد شد. این موضوع در بخشی از سلسله مسائل مختلف اقتصادی، که عوامل شناختی و گرایشی هم در آن مؤثر است، مطرح می شود. در این زمینه، برخی مسائل مدیریتی نیز باید اعمال شود. بعضی از امور نیز باید با قوۀ قهریه اعمال شود؛ متخلفان باید مجازات شوند؛ مجازات نیز باید در ملاء عام باشد تا بازدارنده باشد. مجازات و اعدام در زندان فایده ای ندارد؛ باید در حضور مردم باشد تا بازدارنده باشد و البته همۀ اینها باید تابع دستور های اسلام باشد. از سوی دیگر، بین مسائلی که اصل حرمت و حلّیت یا وجوب و حرمت چیزی را بیان می کنند با مسائلی که روش های اجرایی را تعلیم می دهند، تفاوت وجود دارد. در مقام عمل نیز مدیران باید برای اجرای ارزش ها در جامعه از این روش ها استفاده کنند.
سوتیتر:

مقام معظم رهبری... با دقت و دغدغه ای خاص، پرسش هایی را مطرح ساختند؛ مانند اینکه چرا دروغ در جامعة ما رواج دارد؟ چرا تقلید حاکم است؟ چرا روابط اجتماعی خانوادگی و اختلافات خانوادگی زیاد شده است؟ چرا طلاق زیاد است؟... ایشان این مسئله را مطرح کردند تا همة کسانی که به نوعی می توانند برای اصلاح این نقیصه ها، کمبودها و ضعف ها تلاش کنند، احساس وظیفه، و فعالیت بیشتری داشته باشند تا بتوانند از این مشکلات بکاهند.

برخی از مشکلات که در سبک زندگی فعلی ما وجود دارد، به مال دوستی و زراندوزی بازمی گردد. این مسئله در شاخه های فرعی مختلفی ظاهر می شود؛ مانند: رانت خواری، رشوه خواری، تقلب، کم کاری، رعایت نکردن انضباط و چیزهایی مانند آنها؛ علت همۀ اینها آن است که می خواهد پول بیشتری نصیبش شود
کد مطلب: 110310